სამი ფორმულა პანდემიაში ბედნიერი ცხოვრებისთვის

როგორ ვაშენებთ ცხოვრებას

სტატიის სათაური შესაძლოა უცნაურად გეჩვენოთ რადგან მთელი მსოფლიო პანდემიის უჩვეულო მდგომარეობაშია. მაგრამ, შესაძლოა პირიქით, დროულიც იყოს. ჩვენ სახლებში ვართ გამოკეტილი; ჩვენი ცხოვრება COVID-ის გამო ძალიან შენელდა და რაღათქმაუნდა ეს ცხადად იწვევს ჩვენს დისკომფორტს. თუმცა ასე უნებლიე სიმშვიდეში, ბევრი ჩვენგანი შეიგრძნობს ალბათ იმასაც, რომ წინ საკმაოდ კარგი შესაძლებლობა გადაგვეშალა, ცოტათი უფრო ღრმად დავფიქრდეთ ჩვენს ცხოვრებაზე. ცხოვრების უწინდელ დინამიურ რეჟიმში ძალიან იშვიათად გვეძლეოდა იმის შანსი რომ ერთ მომენტში შევჩერებულიყავით და გაგვეაზრებინა, ჯეროვნად აღგვექვა რა არის ჩვენთვის ბედნიერების მთავარი დრაივერი, მისი მომტანი და რეალურად, რისთვის ვცხოვრობთ.           

მაგრამ, თუ წარმოიდგენთ ჩემს სტუდენტებს, რომლებიც ეზოში წრეზე სხედან (ან დღესდღეობით ვირტუალურ წრეზე ვიდეოჩატში) და იმედოვნებენ რომ მხარზე პეპელა დააფრინდებათ, მაშინ ცდებით. ჩვენი განსახილველი თემებია: „აფექტი და ლიმბური სისტემა“, „სხეულის ენის ნეირობიოლოგია“, „ჰომეოსტაზი და სუბიექტური კეთილდღეობის პერსისტენცია (მდგრადობა)“, „ოქსიტოცინი და სიყვარული“, „მზადყოფნის მოპოვება და ნეგატიური აფექტი“ და „ჰედონისტური ადაპტაცია“.

მე ჰარვარდის ბიზნეს სკოლაში ლექციებს ბედნიერებაზე ვკითხულობ. ზოგიერთს მართლაც უკვირს, როცა ამაზე ვსაუბრობ, რომ ისეთი საგანი, როგორიცაა ბედნიერება სხვა ტრადიციულ საგნებთან – ბუღალტერიასთან, ფინანსებთან და სხვა დისციპლინებთან ერთად ისწავლება MBA-ზე. ნათანიელ ჰაუთსორნმა, ერთხელ თქვა: „ბედნიერება პეპელასავითაა, რაც მეტად ცდილობ მის დაჭერას, მით უფრო შორს მიფრინავს. მაგრამ, თუ ყურადღებას აღარ მიაქცევ, თვითონვე მოფრინდება და მხარზე დაგაჯდება.“ ეს მართლაც რომ არ არის ბიზნესის ადმინისტრირების პირდაპირი საგანი.

ბედნიერების სამეცნიერო შესწავლა ბოლო სამი ათწლეულია განსაკუთრებული ყურადღების ცენტრშია მოქცეული. ნობელის პრემიის ლაურეატი მეცნიერები დენიელ კაჰნემანი და ანგუს დიტონი (ორივე მოღვაწეობს პრინსტონის უნივერსიტეტში) განსაკუთრებით ხშირად წერენ აღნიშნულ საკითხზე. პენსილვანიის უნივერსიტეტი კი სტუდენტებს მთლიან სამაგისტრო პროგრამას სთავაზობს პოზიტიურ ფსიქოლოგიაში, რომელსაც მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სოციალური ფსიქოლოგი მარტინ სელიგმანი უძღვება. აკადემიური ჟურნალი Journal of Happiness Studies 2000 წლიდან გამოდის და მაღალი პრესტიჟით სარგებლობს აკადემიურ წრეებში.

რელიგია, ფილოსოფია და ხელოვნება კი ის სფეროებია, რომლებიც დიდი ხანია მიიჩნევა ბედნიერების სამეცნიერო კვლევის მნიშვნელოვან საგნებად. თუ ბედნიერებას სახლთან გავაიგივებთ, მისი საშენი მასალა იქნება ოჯახი, კარიერა, მეგობრობა, ნდობა და ასე შემდეგ – სწორედ მათი ბალანსი განაპირობებს თქვენი ცხოვრებით კმაყოფილების ხარისხს.

JAN BUCHCZIK

დასაწყისისთვის, მინდა წარმოგიდგინოთ კეთილდღეობის სამი ფორმულა – ფორმულები, რომლებიც, ჩემი აზრით, დაგჭირდებათ იმისთვის რომ უფრო პროაქტიულად დაიწყოთ თქვენი ცხოვრების მართვა თქვენივე საკუთარი ბედნიერებისათვის.

ფორმულა #1: სუბიექტური კეთილდღეობა = გენებს + გარემოებები + ჩვევები

სუბიექტური კეთილდღეობა გახლავთ სოციალური მეცნიერების მიერ მოფიქრებული ტერმინი. რატომ მარა ბედნიერება? ბევრი მეცნიერი ბედნიერებას  მიიჩნევს საკმაოდ ბუნდოვან და ძალიან სუბიექტურ ტერმინად, რომელიც ბევრ ურთიერთგამომრიცხავ იდეას შეიძლება მოიცავდეს. ყოველდღიურობაში ბედნიერებას ვუწოდებთ ცხოვრებაში ყველაფერს დაწყებული – კარგი განწყობიდან უფრო ღრმა, ცხოვრების მნიშვნელოვან პოზიტიურ გარდატეხამდე. ტერმინი სუბიექტური კეთილდღეობა კი – მეორეს მხრივ, ასეთი კითხვის პასუხი უფროა: „ყველაფერი ერთად რომ ავიღოთ, როგორ შეაფასებდით თქვენს ბოლოდროინდელ მდგომარეობას – შეგიძლიათ თქვათ რომ თქვენ ძალიან ბედნიერი, საკმაოდ ბედნიერი ან არც ისე ბედნიერი ხართ?“ (ეს გახლავთ ციტატა ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი კვლევიდან, რომელიც ჩვენს შესასწავლ საკითხს ეხება, ზოგადი სოციალური კვლევა).

ფორმულა #1, რომელიც ბედნიერების მემკვიდრეობითობით იწყება, აჯამებს ბევრ ლიტერატურულ წყაროს სუბიექტური კეთილდღეობის შესახებ. პირადად მე არ მომწონს ის მოსაზრება რომ ბედნიერება გენეტიკურია, მე არ მომწონს ის იდეა, რომ ნებისმიერი რამ რაც ჩემს ხასიათს ან პიროვნულ თვისებებს განაპირობებს – გენეტიკური შეიძლება იყოს, იმის გამო რომ მე მინდა მთლიანად ვიყო პასუხისმგებელი საკუთარი ცხოვრების შენებაზე. მაგრამ, კვლევის მიხედვით ირკვევა, რომ სუბიექტური კეთილდღეობის საკმაოდ დიდი კომპონენტი სწორედაც გენეტიკაა და თქვენი განწყობის შემცვლელი ყოველი მოვლენის შემდეგ სწორედაც ამ პირობით, საბაზისო მდგომარეობას უბრუნდებით

ჟურნალ ფსიქოლოგიური მეცნიერების ერთ-ერთი სტატიაში გამოქვეყნდა ტყუპების ანალიზის შედეგები – ამ ანალიზში ერთმანეთს ადარებდნენ იდენტურ ტყუპებსაც და შემდეგ უკვე ზრდასრულ ასაკში იკვლევდნენ იმავე ტყუპებს სუბიექტურ კეთილდღეობაზე. კვლევის თანახმად ფსიქოლოგებმა დევიდ ლაიკენმა და აუკ ტელეგენმა ადამიანის კეთილდღეობის გენეტიკური კომპონენტის წილი 44%-დან 52%-მდე მაჩვენებლით შეაფასეს, რაც თითქმის ნახევარია. სხვა ორი კომპონენტია თქვენს ირგვლივ არსებული გარემოებები და თქვენი ჩვევები.

კვლევის მთავარი მიზანია გამოარკვიოს ზემოთ აღნიშნულ კატეგორიათა პროცენტულობა. აღმოჩნდა, რომ ჩვენს ცხოვრებაზე გავლენის მომხდენი გარემოებები – როგორც კარგი, ისე ცუდი – თქვენი სუბიექტური კეთილდღეობის მინიმუმ 10 და  მაქსიმუმ 40 პროცენტს შეიძლება შეადგენდეს. გამომდინარე იქედან რომ გარემოებები არასოდეს გრძელდება დიდხანს, მისი როლი, სწავლულების აზრით, არც იმდენად დიდია.

შესაძლოა იმასაც ვფიქრობდეთ, რომ დიდი შექების მიღება, დაწინაურება პერმანენტულად უფრო ბედნიერს გაგვხდის, ან თუნდაც ადამიანთან დაშორება პერმამენტულად გულგატეხილს დაგვტოვებს, მაგრამ ეს ნამდვილად არ შეესაბამება სიმართლეს და ამის დასამტკიცებლად ისიც კმარა რომ განვლილ ცხოვრებას გადახედოთ. ადამიანთა მოდგმის ერთ-ერთი თვითგადარჩენის ინსტინქტი ნამდვილად გახლავთ ფსიქოლოგიური ჰომეოსტაზი – იგივე თვითრეგულაცია, ან თუნდაც ტენდენცია მარტივად და სწრაფად ადაპტირდეთ ცვალებად როგორც კარგ, ისე ცუდ გარემოებებთან. ეს კი ზუსტად იმას ამტკიცებს რომ ფულით ვერ იყიდი ბედნიერებას. და ვინც იმდენად იღბლიანები აღმოვჩნდით რომ არ დავინფიცირდით ამ დაავადებით, მაინც ვდგავართ იმ საშიშროების წინაშე, რასაც COVID-19-ით გამოწვეული დეპრესია ჰქვია და რომელიც საკმაოდ დიდხანს დაგვამახსოვრდება.

გენები და გარემოებები ბედნიერების თქვენეული ძიების პროდუქტიული სამიზნე სრულებითაც არ არის. მაგრამ ნუ იდარდებთ კიდევ ერთი ცვლადი დაგვრჩა განსახილველი რაც გრძელვადიან კეთილდღეობაზე ახდენს გავლენას და რომელიც ჩვენ მიერ სრულებით კონტროლირებადია – დიახ, ჩვევები. იმისთვის რომ გავუგოთ ჩვევებს, უნდა შემოვიტანოთ მეორე ფორმულა.

ფორმულა #2: ჩვევები = რწმენას + ოჯახი + მეგობრები + სამსახური

ეს ფორმულაც ათასობით აკადემიური კვლევის შეჯამებას წარმოადგენს, და გულწრფელები რომ ვიყოთ, ბევრი აკადემიკოსი მასაც საკმაოდ გადატვირთულად თვლის. ბედნიერების განცდა ფორმირდება ადამიანური ურთიერთობების, პროდუქტიული მუშაობის და ცხოვრების ტრანსცედენტული ელემენტებისაგან.

აქ კი საჭიროა ცნებების მნიშვნელობას ცოტა მეტად მოვფინოთ ნათელი. პირველი, რწმენა არ ნიშნავს კონკრეტულად რაიმეს მიმართ რწმენას. ჩემი რწმენა კათოლიკური რწმენაა და ბედნიერი ვარ იმით რომ მისი რეკომენდირება ნებისმიერისთვის შემიძლია, მაგრამ კვლევა ნათლად გამოყოფს და ხაზს უსვამს იმას რომ ბევრ განსხვავებულ რწმენასა და სეკულარულ ცხოვრებისეულ ფილოსოფიას შეუძლია ბედნიერების ამ მწვერვალამდე მიგაღწევინოთ. მთავარი გასაღები კი ისაა რომ თქვენსავე თავში აღმოაჩინოთ სტრუქტურა, რომელიც დაგაფიქრებთ ცხოვრების უფრო ღრმა საკითხებზე და თქვენს ყურადღებას თქვენი ვიწრო ინტერესებიდან მიმართავს სხვათა კეთილდღეობაზე ზრუნვისაკენ.

უნდა გესმოდეთ ისიც, რომ მაგიური ფორმულა თქვენი ოჯახური და მეგობრული ურთიერთობების ჩამოსაყალიბებლად, არ არსებობს. მთავარია გააღვივოთ და შეინარჩუნოთ სიყვარული, ერთგულება სხვა ადამიანების მიმართ. აქვე უნდა ვთქვათ ერთი ექსტრაორდინარული კვლევის შესახებაც რომელიც ჰარვარდის კურსდამთავრებულებმა 1939-დან 1944 წლამდე აწარმოეს (90 წლის ასაკში) და მათი დაკვირვების საგანი რაღათქმაუნდა ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა იყო. ჯორჯ ვაილანტი, მთავარი მკვლევარი და ფსიქოლოგი კი მის აღმოჩენებს ასე აჯამებს: „ბედნიერება არის სიყვარული. წერტილი.“ ის ადამიანები, რომელთაც სასიყვარულო ურთიერთობა, დამოკიდებულება აქვს ოჯახთან და მეგობრებთან, განიცდიან ხანგრძლივ და ყოვლისმომცველ ბედნიერებას; ხოლო ვისაც ეს არ გააჩნია – უბრალოდ არ არიან ბედნიერები.

და მივადექით სამსახურსაც. შეიძლება ძალიანაც გაგიკვირდეთ, მაგრამ სამსახური ამ ფორმულის ნაწილია; თუმცა, არ უნდა იყოს. ერთ-ერთი ყველაზე მტკიცე აღმოჩენა ლიტერატურაში ბედნიერების შესახებ გახლავთ ადამიანის პროდუქტიული მცდელობა შეიქმნას ცხოვრებაში რაღაცა მიზნის არსებობის განცდა. რა თქმა უნდა არსებობს კარგი და ცუდი სამსახურები, მაგრამ მკვლევართა უმრავლესობა არ მიიჩნევს რომ უმუშევრობას უბედურების გარდა რაიმე სხვა მოაქვს.

რა ტიპის სამსახური? თეთრ-საყელოიანი თუ ლურჯ-საყელოიანი? დიასახლისობა და შვილების მოვლა? სამსახური რომელიც უნივერსიტეტის განათლებას მოითხოვს? სუპერ მაღალანაზღაურებადი სამსახური? ჩემი სამეცნიერო სოციალური კვლევის მიზანი ზუსტად ამ საკითხზე ორიენტირება გახლდათ და მე შემიძლია გითხრათ რომ ეს კითხვები აბსოლუტურად არასწორედაა შერჩეული. რაც თქვენ მნიშვნელოვნად გხდით არა სამსახურის ტიპი, არამედ ის განცდაა, რასაც  თქვენი წილი წარმატების მიღწევისა და სხვებისთვის გაწეული სამსახურისაგან შეიგრძნობთ.

მეორე ფორმულა განსაკუთრებით ყურადსაღებია ჩვენი პანდემიური იზოლაციის პირობებში. ჰკითხეთ თქვენს თავს: აბალანსებს თუ არა ბედნიერების ჩემი პორტფოლიო ამ ოთხ აღწერილობას? მესაჭიროება თუ არა ცხოვრებაში რაიმეს შეცვლა? მაქვს თუ არა ჩვევები, რომელთა შეცვლაც გამომივა ამ პაუზის განმავლობაში?

ზემოთ ვამტკიცებდი ერთ ძველ ფრაზას „ბედნიერებას ფულით ვერ იყიდი“. რა თქმა უნდა ამდენად მარტივიც არ არის. უნდა ვთქვა, „ფულით კმაყოფილებას ვერ იყიდი. ჰომეოსტაზი ამას იმავე რაიმედ აღიქვამს რასაც ფსიქოლოგები ჰედონისტურ ადაპტაციად წარმოგვიდგენენ: ადამიანები ვერასოდეს გრძნობენ რომ მათ საკმარისი ფული აქვთ, რადგან ისინი მიეჩვივნენ ამ გარემოებას, თანაც ძალიან სწრაფად და ახლა უფრო მეტი ბედნიერების განცდისთვის კიდევ უფრო მეტი ფული სჭირდებათ. არ გჯერათ? გაიხსენეთ თქვენი ბოლო ყველაზე საგრძნობელი ხელფასის მატება. როდის იგრძენით ყველაზე დიდი კმაყოფილება – იმ დღეს როცა უფროსმა ხელფასის მომავალი მატების შესახებ გაუწყათ? იმ დღეს როცა ეს თქვენს ბანკის ანგარიშზე აისახა? და კმაყოფილების რა ხარისხს გრძნობდით ამ ყველაფრიდან ექვსი თვის თავზე?

შეიძლება ისიც დაასკვნათ რომ კმაყოფილების განცდა მიუწვდომელიცაა. მაგრამ ეს სრულებით მართებული ვერ იქნება. მესამე ფორმულა კი უკეთ დაგეხმარებათ კმაყოფილების კონცეფციის გააზრებაში.

ფორმულა #3: კმაყოფილება = რაც გაგაჩნიათ ÷ რა გსურთ რომ გქონდეთ

ბევრი სულიერი ლიდერიც ზუსტად ამისკენ მიუთითებს თავის მიმდევრებს. დალაი ლამა თავის წიგნში The Art of Happiness – ბედნიერების ხელოვნება (დაწერა ფსიქიატრ ჰოვარდ  კატლერთან ერთად) წერს „ჩვენ უნდა ვისწავლოთ თუ როგორ უნდა ვისურვოთ ის რაც არ გვაქვს, იმისათვის რომ გვქონდეს ის, რაც ჩვენ გვსურს, ეს კი მიგვიყვანს მდგრად და სტაბილურ ბედნიერების განცდამდე.“ ესპანელი კათოლიკოსი წმინდანი ხოსემარია ესკრივაც იმავე დასკვნამდე მივიდა, თუმცა ცოტა განსხვავებული გზით: „ნუ დაივიწყებთ ამას: სწორედ მას აქვს ყველაზე მეტი, ვისაც ის ყველაზე ნაკლებად სჭირდება. ნუ შეუქმნით საკუთარ თავს საჭიროებებს.“

ეს უბრალო მარტივი სპირიტუალური პანაცეა არ გახლავთ, თუმცა ცხოვრებაში საკმაოდ გამოსადეგი პრაქტიკულ იფორმულაა. უმრავლესობა ჩვენგანი გამალებით ცდილობს მესამე ფორმულის მრიცხველის გაზრდას; ვცდილობთ კმაყოფილების უფრო მაღალ დონეებს მივაღწიოთ იმის გაზრდით, რასაც თავად ვფლობთ – მუშაობით, ხარჯვით, მუშაობით, ხარჯვით და ასე დაუსრულებლად. მაგრამ ჰედონისტური ადაპტაცია ამ ყველაფერს ამაოებად აქცევს. კმაყოფილება ყოველთვის გაგვირბის ხელიდან.

კმაყოფილების საიდუმლო კი მესამე ფორმულის მნიშვნელზე ფოკუსირებაა. ზედმეტად ნუ ჩაიციკლებით იმაზე რაც ახლა გაქვთ; მართეთ თქვენი სურვილები, ამის სანაცვლოდ. ნუ დაეყრდნობით იმას რასაც ფლობთ (ან თქვენს ფულს, ძალაუფლებას, პრესტიჟს, რომანტიულ პარტნიორებს თუ დიდებას) და ეცადეთ დაუმუღამოთ, როგორ შეძლებთ მათ გაზრდას, გამრავლებას; აღრიცხეთ თქვენი ამქვეყნიური სურვილები და ეცადეთ შეამციროთ ისინი. გააკეთეთ ნაკრები ჩამონათვალი – მაგრამ ნუ შეიყვანთ მასში ეგზოტიკურ მოგზაურობებს ან ძვირიან საგნებს. ცხოვრების იმ მიჯაჭვულობების ჩამონათვალი გააკეთეთ, რომლის მოშორებაც გჭირდებათ. შემდეგ საამისო გეგმა შეადგინეთ. რაც ნაკლები სურვილებით გექნებათ გონება გაჯერებული, რომლებიც ყურადღებას გიფანტავენ,  მით უფრო დიდ სიმშვიდესა და კმაყოფილებას განიცდით დანარჩენი, აუცილებელი სურვილებით.

შესაძლოა მესამე ფორმულის წილადის მნიშვნელის შემცირება შედარებით უფრო იოლი გახდეს სწორედ იზოლაციის პერიოდში, რადგან თქვენი მოლოდინები ბუნებრივად შემცირდა, გამომდინარე იქედან რომ მათი მიღწევის ფიზიკური შესაძლებლობები ამ პირობებში შეგეზღუდათ. შეძლებთ იპოვოთ გზა საიმისოდ რომ კვლავ ასე განაგრძოთ მას შემდეგ რაც ადრე არსებული მატერიალური სამყარო კვლავ დაბრუნდება, რამდენიმე კვირაში თუ თვეში?

იფიქრეთ ამ სამ ფორმულაზე და ჩათვალეთ რომ ესენია ცხოვრების შენების უმთავრესი მექანიზმი. მაგრამ ამ ყველაფერს კიდევ უფრო და უფრო ღრმა წარმომავლობა აქვს. მთავარია არ შეწყვიტოთ ძიება და თვითჩაღრმავება საკუთარ მე-ში, ბედნიერების ხელოვნება და მეცნიერება მიგიყვანთ სწორედ იმ ნათელ იდეებთან რომელიც ჩვენი ყოველდღიური გამოწვევების ახალ ღირსეულ პასუხებად წარმოგვიდგება.

გამოიყენეთ ეს უნიკალური შანსი, მაშინ როცა მთელ დროს სახლში ატარებთ, ნუ შეგეშინდებათ, შეისწავლეთ თქვენი საკუთარი ფორმულები.